Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna nr 12

Kontakt00-162 Warszawa, ul. Dzielna 1a
tel. 22 636 66 99 fax. 22 636 91 99

Artykuły

Rozwiązywanie konfliktów w szkole i w rodzinie metodą Kręgów naprawczych

KRĘGI NAPRAWCZE

Kręgi Naprawcze[1] to metoda rozwiązywania konfliktów interpersonalnych opracowana przez Dominica Bartera w Stanach Zjednoczonych w latach 90 -tych. O jej skuteczności świadczy fakt, że zainstalowana w szkole o bardzo wysokiej przestępczości - ponad 70 interwencji policji w ciągu roku - zmniejszyła znacznie jej nasilenie do 1 interwencji. (więcej na www.fundacjasr.org w zakładce Kręgi Naprawcze). Podstawą teoretyczną metody jest idea Porozumienia Bez Przemocy M. Rosenberga.

***

Co  różni tę metodę od tradycyjnego sposobu rozwiązywania konfliktów?

***

W KN nie używa się określeń sprawca, agresor, ofiara, poszkodowany, ponieważ tego typu etykiety stygmatyzują, wpisują w rolę,  którą potem trudno zmienić. Oba te określenia zawierają w sobie negatywne konotacje. Bardzo często, gdy ktoś otrzymuje etykietę sprawca lub winny, uruchamia mechanizmy obronne polegające na poszukiwaniu usprawiedliwienia swojego czynu (to oni zaczęli, oni też nie są bez winy, inni postępują gorzej, broniłem się...), natomiast ofiara stara się udowodnić jak bardzo jest poszkodowana. Prowadzi to na ogół do zwiększenia napięć i trudności w sprawiedliwym rozstrzygnięciu sporu. 

W KN używa się określenia autor czynu - odbiorca czynu. Oba określenia są neutralne, co pozwala uniknąć uruchomienia opisanych wyżej postaw, jak również popełnienia błędu w sytuacjach niejednoznacznych i ułatwia dochodzenie do porozumienia.

***

Zazwyczaj ważnym elementem rozwiązywania konfliktów jest kara. Gdy ktoś zostaje ukarany nie bierze odpowiedzialności za swoje czyny. Decyzję podejmują za niego inni ludzie, w przypadku dzieci są to zazwyczaj rodzice lub nauczyciele. W ten sposób dziecko nie uczy się rozwiązywania konfliktu i spostrzegania, że to jego działania doprowadzają do konsekwencji, które przyjdzie mu ponosić. Późniejsza zmiana zachowania może wynikać wyłącznie z lęku przed karą, a nie ze zrozumienia znaczenia swojego postępowania i zmiany postawy. Często też kara jest postrzegana przez sprawcę jako niesprawiedliwa, czasem też nie jest powiązana z rodzajem czynu (zakaz oglądania telewizji za kłótnię z bratem, za bicie się itd). W KN autor konfliktu nie ponosi kar, ale konsekwencje swoich czynów. Każda decyzja, każde nasze zachowanie ma określone skutki, podobnie jak w świecie naturalnym (zwierzę, które nie jest czujne może stracić życie, susza niszczy plony...). Zdarzenie i konsekwencje powinny być ściśle powiązane z zachowaniem. Jeżeli dziecko nie odrobi lekcji, to nie karą, ale naturalną konsekwencją jego decyzji będzie luka w wiedzy i działania nauczyciela określone we wcześniejszej umowie (np. uwaga, ninus, odpowiednia ocena). Bardzo duże walory wychowawcze ma pokazanie dziecku: podjąłeś decyzję, że bawisz się zamiast odrabiania lekcji , to jednocześnie TY (nie ktoś inny) podjąłeś decyzję o tym jakie będą tego skutki.. Metoda KN uczy, że w życiu, konsekwencje są czymś oczywistym, naturalnym, a czasem nieodwracalnym: nie zakładam czapki - marzną mi uszy, używam obelżywych słów – ludzie nie chcą ze mną przebywać ani rozmawiać, ktoś może poczuć się zraniony, zniszczyłem koledze kurtkę –albo coś z tym zrobię, albo muszę liczyć się z tym, że będzie na mnie zły i będzie chciał zniszczyć moją kurtkę, skaczę do płytkiej wody – mogę złamać nogi. Metoda KN uczy więc podejmowania decyzji w oparciu o przewidywanie ich skutków, empatii, dbania o drugiego człowieka, wzajemnego przestrzegania granic. Uczy również brania odpowiedzialności za swoje decyzje i zachowanie. W autorze zachowania buduje się przekonanie:  Ja to zrobiłem, ja podjąłem decyzję, więc ja ponoszę konsekwencje. Używając w wielu sytuacjach kary jako podstawowego narzędzia wychowawczego uniemożliwiamy dzieciom zrozumienie tego podstawowego regulatora stosunków społecznych.

W przypadku tradycyjnych metod na ogół relacje między zwaśnionymi stronami pozostają "uszkodzone". Kara, czy wymuszone przeprosiny nie służą naprawieniu tych relacji, a nawet przywróceniu stanu sprzed konfliktu. W KN pokazanie naturalnych konsekwencji odbywa się poprzez rozmowę wszystkich stron uwikłanych w konflikt według szczególnych, ustalonych wcześniej zasad. Dzięki tej rozmowie autor dowiaduje się jak jego zachowanie wpłynęło na inne osoby. Każda osoba biorąca udział w KN ma prawo powiedzieć o tym, co się w niej dzieje (w zwykłych metodach, niejednokrotnie "winny" nie dostaje takiej szansy). Ta sytuacja sprzyja uczeniu wrażliwości na drugiego człowieka, pomaga dbać jednakowo o swoje dobro i dobro innych ludzi, pomaga w budowaniu relacji interpersonalnych opartych na porozumieniu, a nie przemocy.

***

Po zrozumieniu przez autora i pozostałych członków społeczności konsekwencji zdarzenia, kolejnym krokiem jest znalezienie takiego sposobu naprawienia krzywdy lub szkody, który będzie satysfakcjonował odbiorcę i wszystkie osoby biorące udział w KN. Określane jest mianem zadośćuczynienia - jeżeli dziecko stłukło szybę to może zapłacić za nią ze swojego kieszonkowego, albo zrobić coś dobrego dla właściciela okna (np. przynieść zakupy, wyprowadzać psa). Jeżeli dziecko poniżyło kogoś i naraziło go na utratę dobrego imienia - powinno zrobić coś, co pomoże przywrócić dobre samopoczucie odbiorcy tego czynu, naprawi i wynagrodzi doznane krzywdy. Np. może to być przeproszenie w obecności tych osób, które były świadkami, zrobienie prezentu, pomoc w uczeniu się itp. Może to być również działanie dobroczynne skierowane do innego odbiorcy np. dla dzieci z Domu Dziecka, dzieci w szpitalu lub osób starszych. Na wspólnym spotkaniu poszukiwanie odpowiedniej formy zadośćuczynienia trwa tak długo, aż będzie dla wszystkich satysfakcjonujące. Zadośćuczynienie to niezwykle ważny element w naprawieniu relacji. Gdy ktoś rozumie znaczenie swojego zachowania, jest gotów ponieść konsekwencje swojego czynu i naprawić to co zniszczył poprzez zadośćuczynienie oraz przyjmuje je ze zrozumieniem i akceptacją, to wpływa to w sposób znaczący na poprawę wzajemnych stosunków w całej społeczności. Jest to sytuacja w której również odbiorca ma znacznie większe korzyści niż w przypadku tradycyjnej metody opartej wyłącznie na karze (tu korzyścią jest poprawa relacji, tam - wyłącznie satysfakcja z poniesienia kary przez autora czynu).

 

***

Procedura Kręgów Naprawczych

  1. KN jest zwoływany w sprawie jednego, konkretnego zdarzenia, które osoba wnosząca o KN uznała za przyczynę konfliktu lub przyczynę zaostrzenia konfliktu długotrwałego.
  2. Każdy, kto bierze udział w konflikcie może powołać KN (dziecko, dorosły, autor, odbiorca, świadek).
  3. W KN ma prawo brać udział każdy członek danej społeczności. Gdy konflikt ma miejsce w szkole będą nimi uczniowie, rodzice, nauczyciele i inni pracownicy szkoły.
  4. Każdy, kto bierze udział w KN może zaprosić osobę, której udział w jego mniemaniu jest ważny.
  5. Nikt nikomu nie może zabronić uczestniczenia w kręgu. Osoba, której nie odpowiada czyjaś obecność podejmuje decyzję, czy w związku z tym chce się wycofać z udziału, pamiętając o tym, że tylko obecność daje możliwość wypowiedzenia się i tym samym wpływu na rozwiązanie problemu.
  6. Lista osób biorących udział w KN jest jawna, dostępna danej społeczności.
  7. Potrzeba zwołania KN zgłaszana jest do facylitatora, osoby, która informuje o zasadach, organizuje poszczególne etapy  procesu i czuwa nad jego prawidłowym przebiegiem.
  8. Do czasu zakończenia KN żadna z osób biorących udział w konflikcie nie powinna zostać ukarana. Do tradycyjnej kary zawsze można powrócić w sytuacji, gdy KN nie da pożądanych efektów.
  9. Proces KN przebiega trzech etapach:
  • kręgi otwarcia - to spotkania z facylitatorem (pojedynczo lub w grupach) osób zgłaszających chęć uczestniczenia w KN w celu precyzyjnego zdefiniowania tematu KN oraz poinformowania o procedurze. Spotkania kończą się podjęciem decyzji dotyczącej dalszego udziału i akceptacji zasad działania KN.
  • krąg naprawczy -   to spotkanie wszystkich uczestników KN. Podczas spotkania uruchomiony zostaje proces, którego efektem końcowym jest zawarcie porozumienia (umowy) dotyczącego konsekwencji, które ma ponieść autor i formy zadośćuczynienia. 
  • krąg zamknięcia - celem spotkania jest sprawdzenie jak została zrealizowana umowa o zadośćuczynienie i czy jej wykonanie jest satysfakcjonujące uczestników, a zwłaszcza dla odbiorcy. Ustala się kolejne działania jeżeli rozwiązania nie są zadawalające.

 

***

Zasady/fundamenty procesu KN

  • DOBROWOLNOŚĆ - udział w KN jest dobrowolny. Osoba zaproszona może odmówić udziału Rezygnując z uczestnictwa rezygnuje jednocześnie z wpływu na przebieg Kręgu i jego efekty. Dobrowolność dotyczy też wypowiadania się podczas trwania spotkań. Można być również uczestnikiem biernym.
  • WSPÓŁDZIELENIE WPŁYWU - Każde zachowanie (słowa, gesty, czyny) w jakiś sposób oddziaływają na drugiego człowieka. Oznacza to, że wszyscy członkowie społeczności mogli mieć wpływ na to zdarzenie, które miało miejsce, a słowa, które wypowiadają w trakcie trwania procesu  wpływają na emocje i potrzeby odbiorców. Jest to ciągły proces, który może doprowadzić do zmiany postrzegania konfliktu i swojego w nim udziału.
  • ODPOWIEDZIALNOŚĆ -  każdy bierze odpowiedzialność za siebie, za swoje uczucia, myśli, przekonania, sądy oraz potrzeby i wypowiada się tylko w swoim imieniu: ja myślę, ja czuję, ja potrzebuję, dla mnie jest ważne...bez oceniania i krytyki. Jednocześnie daje prawo innym, aby myśleli i czuli w odmienny sposób.
  • RÓWNOŚĆ - każdy, bez względu na wiek, pozycję i rolę jaką pełni w społeczności ma prawo do zabrania głosu w tej sprawie na równi ze wszystkimi uczestnikami. Mimo, że w społeczności obowiązuje określona hierarchia i zależność, to na poziomie procesu, potrzeb i uczuć wszyscy są sobie równi, uczucia i potrzeby każdego człowieka są tak samo ważne. W trakcie Kręgów wszyscy zwracają się do siebie w tej samej formie ustalonej na pierwszym Kręgu Otwarcia: po imieniu, albo pan/pani. Ujednolicenie formy jest podkreśleniem tej zasady. Równość dotyczy też dostępu do tej formy rozwiązywania konfliktów (krąg może zwołać dziecko).

 ***

Kręgi Naprawcze wymagają czasu i zaangażowania wielu osób. To powoduje, że dość trudno jest przekonać do nich osoby, które nie znają ich skuteczności. Natomiast długoterminowe walory wychowawcze jaki niesie w sobie ta metoda równoważą wysiłek i inwestycja zwraca się z nawiązką, szczególnie, gdy jest to rozwiązywanie konfliktów dziecięcych. 



[1] Kręgi Naprawcze dalej określane KN

mgr Teresa Grąziewicz-Jóźwik